kirschner-ED

Te snel, te zelfverzekerd, te digitaal?

Deze, misschien iets te lange blog (sorry), is vertaald uit het Engels door Word en gecorrigeerd door ChatGPT, dus houd je vast.

Als iets ‘makkelijk’ aanvoelt of lijkt, waarom zou je er moeite voor doen? Dat is, in een notendop, een van de problemen met digitaal lezen. Gavriel Salomon (Gabi voor vrienden) besprak dit jaren geleden in zijn prachtige studie over moeilijke en makkelijke media, maar daar kom ik zo op terug.

Om te beginnen: schermen zijn prachtige dingen. Ik schrijf dit op een laptop. Jij leest dit waarschijnlijk op een scherm. Schermen geven ons sneller toegang tot meer tekst en beelden dan we ons een generatie geleden hadden kunnen voorstellen. Maar in het onderwijs is ‘sneller’ niet altijd een deugd. Dit is aangetoond in een recent onderzoek van Angelica Ronconi en Lucia Mason, prachtig getiteld Too Fast, Too Confident: How shallow processing and miscalibrated understanding undermine digital reading in adolescent learners, waarin zij onderzochten hoe leerlingen in de eerste en tweede klas van het voortgezet onderwijs teksten over aardbevingen en vulkanen lazen: één op papier en één op een scherm.

De leerlingen lazen in een binnenproefpersoonontwerp[1] (within-subjects design) één tekst op papier en één digitaal. Dus een gevonden verschil ligt niet aan de leerling. De onderzoekers maten hoeveel tijd ze aan lezen besteedden, hoeveel cognitieve belasting ze rapporteerden, hoe zeker ze waren dat ze de tekst hadden begrepen en hoe goed ze hem daadwerkelijk hadden begrepen. De uitkomst is eenvoudig en ongemakkelijk: wanneer leerlingen digitaal lezen, lezen ze sneller, worden ze overmoediger en begrijpen ze minder.

Dit is geen klein detail. Het is een knipperend rood waarschuwingslampje. Het probleem is niet dat leerlingen niet van schermen kunnen lezen. Dat kunnen ze, en wij ook; we doen het elke dag en vaak. Het probleem is dat het scherm lijkt uit te nodigen tot een andere manier van lezen. Minder: ‘Ik moet dit begrijpen’ en meer: ‘Ik heb dit gezien, ik herken dit, dus ik weet het’ (de illusie van competentie[2]). Ronconi en Mason verbinden dit met wat zij de shallowinghypothese noemen: blootstelling aan digitale media verandert leesgedrag op manieren die oppervlakkige verwerking boven diep begrip bevorderen. Digitale omgevingen moedigen de lezer vaak aan om te scannen en snel door informatie te bewegen in plaats van aandachtig en reflectief te verwerken. In hun onderzoek belemmerde digitaal lezen het begrip via een keten: minder tijd besteed aan lezen leidde tot slechtere monitoring van begrip, wat weer leidde tot lager begrip.

Hier wordt Salomons klassieke artikel, Television is “easy” and print is “tough”, zeer relevant. Salomon bestudeerde geen tablets of laptops. Het artikel verscheen in 1984 en werd in 1989 in Nederland gerepliceerd door Hans Beentjes. Maar wat hij bestudeerde, is niet verdwenen: hoe de percepties van leerlingen over een medium beïnvloeden hoeveel mentale inspanning ze erin steken. Hij introduceerde het idee van Amount of Invested Mental Effort (AIME; hoeveelheid geïnvesteerde mentale inspanning), dat hij definieerde als het aantal niet-automatische mentale uitwerkingen dat leerlingen op materiaal toepassen. Met andere woorden: niet hoeveel inspanning de taak objectief vraagt, maar hoeveel inspanning de leerling daadwerkelijk kiest te leveren. En dat onderscheid is enorm belangrijk.

De cognitievebelastingtheorie leert ons dat het werkgeheugen zeer beperkt is. Als we leerlingen overladen met onnodige eisen door een slechte lay-out, gesplitste aandacht in ruimte of tijd, irrelevante informatie, scrollen of afleidingen (verleidelijke details), dan lijdt het leren daaronder. Maar Salomon herinnert ons eraan dat er ook een tegenovergesteld gevaar is: leerlingen investeren te weinig mentale/cognitieve inspanning wanneer een medium makkelijk, vertrouwd, vermakelijk of weinig belangrijk aanvoelt. In zijn onderzoek voelden kinderen zich vaardiger met televisie en zagen ze televisie als makkelijker en realistischer, terwijl drukwerk werd gezien als iets wat meer inspanning vereist. Uiteindelijk leidde drukwerk echter tot beter leren en betere inferenties.

En daar zit het probleem. We zien inspanning vaak als een probleem: te veel inspanning, te veel belasting, te veel cognitieve eisen. En ja, onnodige belasting is een probleem. Maar inspanning is ook de prijs van leren (No pain – No gain). En niet alle inspanning is slecht, zoals we hebben geleerd van het werk van Elizabeth en Robert Björk over wenselijke moeilijkheden. Denk hier aan: gespreid leren, taakvariatie, oefentoetsing enzovoorts. Verkeerde of verspilde inspanning, zoals inspanning veroorzaakt door slecht ontwerp of disfunctionele didactiek (denk aan ontdekkend leren of productieve mislukking), belemmert het leren. Maar de moeite van nadenken, verbinden, uitwerken, controleren, herlezen en conclusies trekken? Dat zijn geen bugs of problemen. Dat is juist het punt van studeren. Het zijn voorwaarden om te leren.

Salomons artikel helpt ons om digitaal lezen anders te bekijken. Het probleem is niet per se dat schermen meer cognitieve belasting opleggen. Ronconi en Mason vonden immers geen verschil in de gerapporteerde cognitieve belasting tussen papier en scherm. Het probleem is subtieler: digitaal lezen voelt makkelijker en omdat het makkelijker voelt, steken leerlingen minder moeite in het lezen. Ze glijden door de tekst, pauzeren niet, herlezen niet, testen zichzelf niet en merken hun verwarring niet op. Ze verwarren vloeiendheid met begrip. Metacognitie die ontspoort.

Metacognitie wordt vaak beschreven als ‘denken over denken’, maar die uitdrukking heeft door vereenvoudiging en overmatig gebruik veel betekenis verloren. Bij lezen betekent het iets heel concreets. Het betekent vragen stellen en beantwoorden zoals: Wat heb ik eigenlijk gelezen? Weet ik of ik heb begrepen wat ik las? Merk ik het als ik in de war raak? Moet ik vertragen als de tekst moeilijk wordt? Moet ik opnieuw lezen en nadenken? Moet ik controleren of ik het idee dat ik net gelezen heb kan uitleggen zonder te kijken? Of wil ik gewoon klaar zijn?

Goede lezers monitoren zichzelf tijdens het lezen. Ze laten hun ogen niet alleen over woorden, regels en pagina’s gaan. Ze denken na over wat ze lezen, bouwen mentale modellen, vergelijken nieuwe informatie met wat ze al weten, verrijken of passen hun mentale modellen aan, merken hiaten in hun kennis op en proberen die op te vullen, en herstellen misverstanden. Zwakkere lezers, of in dit geval lezers in omstandigheden die slechte gewoonten zoals het lezen op het scherm aanmoedigen, doen deze dingen vaak niet. Ze verwarren ‘Ik ben erdoorheen gekomen’ met ‘Ik heb het begrepen.’

En precies dat maakt de bevindingen van Ronconi en Mason zo zorgwekkend. Leerlingen die digitaal lazen, begrepen niet alleen minder; ze waren er ook zekerder van dat ze begrepen hadden wat ze hadden gelezen. Ze lijden aan iets wat doet denken aan een variant van het Dunning-Kruger-effect[3] en vormen het educatieve equivalent van sneller rijden in de mist terwijl je denkt dat het zicht is verbeterd.

Gabi Salomon geeft ons een nuttige manier om uit te leggen waarom dit kan gebeuren. Volgens hem hebben leerlingen aannames over media. Televisie voelt ‘makkelijk’; print voelt ‘moeilijk’. Tegenwoordig zijn schermen voor veel leerlingen misschien het nieuwe ‘makkelijke’ medium. Schermen worden geassocieerd met scrollen, chatten, zoeken, kijken, gamen, swipen en grazen. Papier daarentegen draagt nog steeds een schoolse ernst. Het zegt: ga zitten, doe rustig aan, dit doet ertoe.

Natuurlijk creëert papier niet zomaar begrip. Een slecht geschreven tekst op papier is nog steeds een slecht geschreven tekst. Een leerling kan ook papier afraffelen. En een goed ontworpen digitale tekst kan leren ondersteunen. Maar hoewel het medium misschien niet de boodschap is (in tegenstelling tot wat Marshall McLuhan schreef[4]), zendt het medium wel signalen uit. Het roept gewoonten op en verandert de verwachtingen van de leerling over welke mentale activiteit nodig is. En hier is de conclusie van Ronconi en Mason zowel juist als onvolledig — of misschien zelfs verkeerd gericht. Zij stellen dat educatieve interventies diepere betrokkenheid bij digitale teksten moeten bevorderen en de metacognitieve monitoring van leerlingen op sleutelpunten tijdens het lezen moeten ondersteunen. Met andere woorden: ontwerp digitale omgevingen beter en leer leerlingen beter digitaal lezen. Dat is volkomen redelijk. Als leerlingen digitale teksten gaan lezen, moeten ze leren pauzeren, vragen stellen, opnieuw lezen, samenvatten, begrip controleren en de illusie van vloeiendheid weerstaan. Ze hebben omgevingen nodig die oppervlakkige verwerking niet stimuleren.

Maar hier verlies ik ze. Waarom is dat de eerste oplossing die wordt aangeboden? Als leerlingen digitale teksten te snel lezen, te zelfverzekerd worden en minder begrijpen, is één oplossing inderdaad om ze te trainen digitale teksten beter te lezen en betere digitale teksten te geven. Prima. Maar een andere, misschien betere, oplossing is om te vragen: waarom lezen ze deze tekst eigenlijk digitaal?

Dit klinkt bijna te simpel, en daarom zal het waarschijnlijk genegeerd worden. In het onderwijs hebben we de gewoonte om problemen te creëren en vervolgens interventies te ontwerpen om de problemen op te lossen die we zelf hebben veroorzaakt. Concentreren leerlingen zich niet goed met open laptops? Laten we aandachtsondersteunende tools ontwerpen. Monitoren leerlingen hun begrip bij digitaal lezen niet goed? Laten we metacognitieve prompts ontwikkelen. Scannen leerlingen online teksten? Laten we digitale antiskimmingstrategieën ontwikkelen.

Of — triggerwaarschuwing: hier komt een radicale gedachte van een chagrijnige oude man — we geven ze de tekst gewoon op papier. Niet altijd. Niet voor alles. Maar wanneer het doel diep begrip is van een langere, complexe, informatieve tekst, kan papier simpelweg het betere hulpmiddel zijn. Dat is geen nostalgie. Het is geen technofobie of luddisme. Het is het afstemmen van het medium op het leerdoel. Het artikel zelf merkt op dat print het betrouwbaardere medium lijkt te zijn om diep begrip te ondersteunen, vooral bij complexe verklarende teksten.

Salomon zou ons waarschijnlijk niet alleen aansporen om te vragen: ‘Welk medium presenteert de informatie?’ maar ook: ‘Wat denkt de leerling dat dit medium van hem of haar vraagt?’ Als leerlingen digitale tekst als snel, licht en makkelijk zien, dan zouden we niet verbaasd moeten zijn als ze die ook zo behandelen. En als ze de tekst zo behandelen, zouden we niet verbaasd moeten zijn als het begrip eronder lijdt.

Dit betekent niet dat scholen digitaal lezen moeten verbieden. Leerlingen moeten digitaal leren lezen. Ze moeten online bronnen, PDF’s, zoekresultaten, hyperlinks, databases en al het andere kunnen verwerken. Maar ‘leerlingen hebben digitale geletterdheid nodig’ is geen argument om alle leesactiviteiten digitaal te maken. Leerlingen moeten ook leren spreken in het openbaar en met anderen werken, maar dat betekent niet dat elke les een toespraak moet zijn en dat leerlingen er altijd een voortracht moeten geven of dat ze alleen nog in teams collaboratief samen moeten werken. De vraag die we ons altijd moeten stellen is: wat proberen we te bereiken met deze les?

Voor snelle toegang is digitaal geweldig. Voor zoeken, distributie, toegankelijkheid, samenwerking en bepaalde vormen van annotatie kan het krachtig zijn. Maar voor volgehouden lezen en begrip van complex materiaal, vooral voor kinderen en jonge adolescenten die nog de metacognitieve vaardigheden ontwikkelen die ze nodig hebben voor zelfstandig leren, kan print onnodige problemen verminderen en meer passende inspanning uitlokken.

Dus ja, leer leerlingen digitaal lezen. Leer ze dat snel niet hetzelfde is als goed, en vloeiend niet hetzelfde als begrepen. Leer ze pauzeren, herlezen, vragen stellen, samenvatten en controleren. Maar als het de taak is om een veeleisende tekst zorgvuldig te lezen en ervan te leren, wees dan niet bang om het eenvoudigste te doen.

Print het.

Beentjes, J. W. J. (1989). Learning from television and books: A Dutch replication study based on Salomon’s model. ETR&D, 37, 47–58. https://doi.org/10.1007/BF02298289

Bjork, E. L., & Bjork, R. A. (2011). Making things hard on yourself, but in a good way: Creating desirable difficulties to enhance learning. In M. A. Gernsbacher et al. (Eds.), Psychology and the Real World: Essays Illustrating Fundamental Contributions to Society (pp. 56–64). Worth Publishers.

Ronconi, A., & Mason, L. (2026). “Too fast, too confident”: How shallow processing and miscalibrated understanding undermine digital reading in adolescent learners. Journal of Educational Psychology. Advance online publication. https://dx.doi.org/10.1037/edu0001013

Salomon, G. (1984). Television is “easy” and print is “tough”: The differential investment of mental effort in learning as a function of perceptions and attributions. Journal of Educational Psychology, 76(4), 647–658. https://doi.org/10.1037/0022-0663.76.4.647


[1] Een experimentele opzet waarbij elke deelnemer aan alle condities of behandelingen in een studie wordt blootgesteld. In plaats van verschillende groepen met elkaar te vergelijken, testen onderzoekers dezelfde personen meerdere keren.

[2] De cognitieve vertekening waarbij je vertrouwdheid verwart met beheersing. Je herkent informatie — bijvoorbeeld uit een leerboek of studienotities — en denkt daardoor ten onrechte dat je het concept volledig geleerd en onthouden hebt, terwijl je het zonder hulp niet kunt oproepen.

[3] Een cognitieve vertekening waarbij mensen met beperkte kennis of competentie op een bepaald gebied hun eigen vaardigheden sterk overschatten.

[4] Marshall McLuhan betoogde dat de echte kracht van een medium minder ligt in de inhoud die het draagt dan in hoe het medium zelf onze waarneming, gewoonten, sociale relaties en denkvormen hervormt.

Facebook
Twitter
LinkedIn
Email
WhatsApp