Wonderwijs en de voorspelbare mislukking van het open leerplein
Ja, Grumpy Old Paul is boos, en wel hierom (om Cor van de Laak te citeren). Soms krijg je nieuws waar je niet eens boos om wilt worden, maar waarbij het simpelweg niet lukt om kalm te blijven. Basisschool Wonderwijs in Hoensbroek gaat – vijf jaar na de ingebruikname – de open ruimte verbouwen naar een meer traditionele indeling. Kosten: bijna 2,3 miljoen euro en ongeveer een jaar verbouwen. Omdat het open concept “averechts werkt”. Dat staat er echt.

Laat dat even bezinken. Vijf jaar. Twee komma drie miljoen euro. Een jaar bouwput. onvoldoende onderwijsresultaten, kinderen die niet goed geleerd hebben en docenten die gefrustreerd goed onderwijs probeerden te geven… En waarom? Omdat men heeft ontdekt wat je al had kunnen weten vóórdat de eerste paal de grond in ging. Zoals Lee Shulman het zo mooi zei: Het is al erg genoeg om het wiel opnieuw uit te vinden. Maar pas echt pijnlijk is het als ze de lekke band opnieuw uitvinden.

Open leerpleinen worden verkocht als modern. Als toekomstbestendig. Als flexibel. En vooral: als iets dat past bij mooie woorden als samenwerken, autonomie en “21st century skills”. Het probleem is niet dat samenwerking of autonomie slechte doelen zijn. Het probleem is dat je een schoolgebouw niet moet ontwerpen op basis van visies, slogans en esthetiek, maar op basis van de voorwaarden waaronder leren mogelijk is. En een van die voorwaarden is dat leerlingen aandacht kunnen richten en vasthouden. Dat klinkt simpel, maar het blijkt in onderwijsbeleid – zo te zien bij basisschool Wonderwijs, Onderwijsstichting Movare en de Gemeente Heerlen – verrassend ingewikkeld.
In een open leerplein gebeurt namelijk precies wat je niet wilt: er is permanent geluid, beweging, visuele prikkeling en sociale ruis. En ja, die vier horen bij elkaar. Geluid is zelden “achtergrond”; het is vaak intrusief (indringend) en betekenisvol, zeker wanneer het uit de mond van leeftijdsgenoten komt. Beweging trekt automatisch het oog. Visuele prikkels trekken de aandacht zonder dat leerlingen daar een bewuste keuze voor maken. En sociale ruis is het ergst van allemaal, omdat het precies het soort prikkel is waar kinderen evolutionair en psychologisch op afgesteld zijn.
Ik verwoordde dat in een artikel over leerpleinen lekker ongepolijst: kinderen zijn “net eksters”; alles wat beweegt trekt aandacht, en op een leerplein wordt dat ekstergedrag voortdurend aangesproken. Het gevolg is voorspelbaar: concentratie wordt moeilijker, cognitieve belasting stijgt, en leren wordt slechter. Niet omdat kinderen “niet gemotiveerd” zijn, maar omdat we het brein vragen het onmogelijke te doen: focussen in een omgeving die gebouwd is om te storen.
Wie denkt dat dit een kwestie is van smaak – “sommigen houden van open, anderen van gesloten” – mist dat dit onderwerp al decennia onderzocht is. Neem de akoestische literatuur over open-plan-klaslokalen. Shield en Dockrell hebben in een review veertig jaar onderzoek over geluid in open-plan basisscholen samengevat. Hun conclusie is niet verrassend: open ruimtes zorgen voor meer storend geluid, slechtere spraakverstaanbaarheid en meer afleiding. En dit is geen ‘klein ongemak’. Als je een leerling niet goed kan laten horen wat de leraar zegt, of als leerlingen elkaar voortdurend horen, dan tast je de kern van onderwijs aan.
Nog concreter: onderzoek van Mealings en collega’s bespreekt precies het intrusieve karakter van geluid in open-plan omgevingen die verkocht worden als “21st century learning spaces”. Het gaat niet alleen om geluidsniveau, maar om de onvoorspelbaarheid en betekenis van het geluid: je hoort taal, je hoort instructie van een andere groep, je hoort feedback, je hoort klassengesprekken. Dat is geen ‘white noise’ waar je na twee minuten aan went. Dat is cognitief concurrerende input die steeds opnieuw om aandacht vraagt.
En dan is er nog de bredere literatuur over schoolgebouwen en leerprestaties, waarin ruis al jaren naar voren komt als een van de weinige factoren waar de evidence relatief robuust is. Woolner en collega’s bespreken dat ook: terwijl er discussie is over allerlei ‘design features’, is het gewicht van bewijs rond noise en afleiding opvallend consistent.

Wie dit liever in een Nederlandse, lerarenvriendelijke tekst leest: Mirjam Neelen en ik schreven er een stuk over met de veelzeggende titel “Stilte AUB”. Daarin wordt nog eens uitgelegd dat omgevingsgeluid niet alleen irritant is, maar ook samenhangt met slechtere prestaties. Geen spektakel, geen hype, gewoon onderzoek.
En toch bouwen we (basisschool Wonderwijs, Onderwijsstichting Movare en de Gemeente Heerlen) dit soort leerpleinen. Waarom? Omdat onderwijs zo nu en dan last heeft van een vorm van collectieve amnesie, gecombineerd met een verslaving aan het woord “innovatie”. Open ruimtes zien er modern uit. Ze leveren mooie foto’s op. Ze passen bij beleidsdocumenten. Ze trekken ondeskundige ouders aan. Ze suggereren flexibiliteit en efficiëntie. En ze geven bestuurders het gevoel dat ze “iets gedaan hebben”.

Maar onderwijs is geen interieurtrend. Je ontwerpt een school niet voor de brochure, maar voor de cognitieve realiteit van kinderen. En die realiteit is dat aandacht beperkt is en werkgeheugen kwetsbaar is. Vooral bij beginners. Vooral bij kinderen met minder voorkennis. Vooral bij leerlingen die thuis minder ondersteuning krijgen. Ironisch genoeg zijn dat precies de leerlingen voor wie een prikkelrijke omgeving het meest schadelijk is. Experts kunnen ruis beter filteren; beginners niet. Dus als je “inclusief” wilt zijn, is een leerplein een merkwaardige keuze.
Het wrange van het Wonderwijs-verhaal is dat de remedie nu ouderwets is: muren terug, scheiding terug, structuur terug. En dat kost volgens de Limburger dus 2,3 miljoen euro en een jaar tijd. Niet omdat men dat niet kon weten, maar omdat men het kennelijk niet wílde weten.
Wat had er moeten gebeuren? Geen bullet points, geen managementtaal. Gewoon een simpele stap die in elke andere sector normaal is bij grote investeringen: eerst kijken wat de evidence zegt. Je laat je adviseren door mensen die de literatuur kennen, vooral dichtbij zijnde onderwijswetenschappers (ik noem geen namen, maar hij staat bekend als onderwijsrealist en Grumpy Old Man), maar ook akoestiek en omgevingspsychologen. Je maakt een ontwerp dat niet afhankelijk is van het wonderlijke idee dat kinderen zichzelf wel leren concentreren te midden van constante prikkels. En je bouwt niet op basis van filosofie, hype of onderbuik, maar op basis van hoe leren daadwerkelijk werkt.
Want innovatie zonder kennis is geen innovatie. Het is gokken. En in dit geval gok je met kinderen, hun lestijd en publiek geld.
Nog meer willen weten?
Connolly, D., Dockrell, J., Shield, B., Conetta, R., Mydlarz, C., & Cox, T. (2019). The effects of classroom noise on the reading comprehension of adolescents. Journal of the Acoustical Society of America, 145(1):372. https://doi.org/10.1121/1.5087126
Jahncke, H., & Hallman, D. M. (2020). Objective measures of cognitive performance in activity based workplaces and traditional office types. Journal of Environmental Psychology,72, 101503. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2020.101503
Pujol, S., Levain, JP., Houot, H. et al. (2014). Association between ambient noise exposure and school performance of children living in an urban area: A cross-sectional population-based study. Journal of Urban Health, 91, 256–271. https://doi.org/10.1007/s11524-013-9843-6
Zhang, B., & Navejar, R. (2018). Effects of ambient noise on the measurement of mathematics achievement for urban high school students. Urban Education, 53, 1195-1209. https://doi.org/10.1177/0042085915613555
Extra informatie
- https://www.forbes.com/sites/nataliewexler/2022/07/18/elementary-classrooms-are-too-noisy-for-kids-to-learn/?sh=4ef8bdf63c60
- https://www.nytimes.com/1982/04/26/nyregion/student-scores-rise-after-nearby-subway-is-quieted.html
- https://www.edweek.org/teaching-learning/sounding-an-alarm-background-noise-can-hurt-student-achievement/2018/11
- https://www.edweek.org/teaching-learning/children-may-struggle-more-with-a-noisy-classroom-than-adults/2019/02